ملاحظه: آموزه های نشانه شناسی، ریشه در تاریخ دانش بشری دارد. افلاطون و ارسطو هر دو درباره رابطه بین نشانه ها و جهان خارج بحث کرده اند. با
این حال نشانه شناسی به عنوان یک رشته مستقل علمی، محصول دوران متاخر است. چارلز ساندرز پی یرس Charles Sanders Pierce بنیان گذار مکتب پراگماتیسم در فلسفه، که بین سالهای 1839 تا 1914میلادی می زیست، برای نخستین بار، تلاش کرد آموزه های نشانه شناختی را در قالب یک نظریه علمی ارائه دهد. "نشانه شناسی و رسانه" یکی از بین رشته ای های نسبتا تازه است که کاربرد آموزه ها و روش های نشانه شناسی در رسانه را مورد بررسی قرار می دهد. مقاله زیر، هرچند مستقیما به نشانه شناسی و معرفی آن نمی پردازد، تلاش دارد که علاقمندان به رشته های روزنامه نگاری، خبرنگاری و رسانه را با کارکرد و اهداف این بین رشته ای تازه و جذاب آشنا سازد.
فرض کنید به عنوان یک خبرنگار، وارد شهری ناشناخته در کشوری بیگانه شده اید اما به هردلیل امکان خارج شدن از هتل و گشت و گذار در شهر را ندارید. از پنجره اتاق خود، بر یکی از میادین اصلی شهر اشراف دارید و می توانید تمامی اتفاقات ریز و درشتی را که در میدان و حاشیه های آن جریان دارد، نظاره گر باشید. به هر حال این احتمال وجود دارد که شما هرگز قادر به گشت و گذار در شهر نشوید.
حال اندیشه کنید که:
چنانچه مجبور باشید تنها با مشاهده همین میدان به عنوان قطعه ای از سوژه مورد نظرتان، گزارشی را برای رسانه خود، تهیه کنید، این گزارش حاوی کدام موضوع ها خواهد بود؟ منظور این است که با مشاهده درست و دقیق میدان مزبور، قادر به کسب اطلاعات از کدام جنبه یا جنبه های زندگی مردم آن شهر (و شاید کشور) خواهید بود؟
لطفا قبل از مطالعه ادامه این مطلب، به خوبی اندیشه کنید و عناوین موضوعاتی را که یک خبرنگار حرفه ای می تواند، با مشاهده تنها یک میدان، درباره آنها مطلب بنویسد، فهرست نمایید.
همه ما این آموزه درست را شنیده ایم که اصلی ترین تفاوت یک خبرنگار حرفه ای با دیگر عامه شهروندان، در نوع نگاه خبرنگار به رخدادها و تحولاتی است که بطور معمول در محیط اطراف ما جاری هستند. پیوسته می شنویم که یک خبرنگار باید از نگاهی تیزبینانه برخوردار باشد. اکنون سوال این است که مفهوم دقیق نگاه تیزبینانه یا نگاه حرفه ای چیست؟
بطور خلاصه می توان گفت که یک نگاه تیزبینانه از ابزارها و روش های زیر بهره می گیرد: الف. فنون نشانه شناختی، ب. مشاهده سازمان یافته پ. روش جمع بندی و نتیجه گیری
نشانه شناسی، دانش مطالعه نشانه ها و مهم تر از آن نظام های نشانه شناختی است. در جهان اطراف ما، هر پدیده یک نشانه است چرا که به چیزی غیر از خودش نیز رهنمون می شود. هر نشانه، زندگی منفردی ندارد بلکه عضوی از یک نظام نشانه شناختی و هر نظام نیز خود عضوی است از یک نظام بزرگتر نشانه شناختی. از این گذشته هر پدیده (مثلا خودرویی که در همان میدان در حال حرکت است) می تواند عضو چند نظام نشانه شناختی هم باشد. بنابر این می توان با مشاهده دقیق یک عضو، به ویژگی های نظام بزرگتری پی برد.
اکنون به همان مثال "خبرنگار و میدان" باز می گردیم. به نظر شما با استفاده از آنچه در پاراگراف فوق گفته شد، در نگاه خبرنگار برای مشاهده رخدادهای این میدان، چه تفاوتی بوجود خواهد آمد؟؟
موضوع بحث ما، نوع نگاه یک خبرنگار به تحولات محیط اطراف و تفاوت کیفی آن با مشاهدات روزمره و احتمالا سطحی تر، عامه شهروندان است. یک شهروند آماتور، ممکن است سالها در شهری زندگی کند اما قادر به نوشتن مقاله یا گزارشی کوتاه درباره آن نباشد. حال آنکه یک خبرنگار حرفه ای این توانایی را دارد که با استفاده از مجالی هرچند کوتاه، به یافته های جالب و مهمی از چند و چون سوژه مورد نظر خود دست یابد. تفاوت اصلی یک خبرنگار حرفه ای با یک شهروند آماتور، تنها در توانایی نگارشی خبرنگار نیست. برای فهم این تفاوت، اجازه دهید به همان سوژه میدان شهر باز گردیم.
• نحوه رانندگی در میدان، می تواند نشانه های خوبی از سطح مهارت آموزی شهروندان برای رانندگی اصولی و منظم و به طور کلی برای زندگی شهری به دست دهد.
• همچنین نحوه رفت و آمد افراد پیاده، وضعیت عبور آنان از خیابان و رفتارهای عمومی آنان در این زمینه، می تواند اطلاعات با ارزشی را از میزان رشدیافتگی شهروندان برای یک زندگی بسامان شهری آشکار سازد.
• از این گذشته، وضعیت خودروها، تنوع و میزان فرسودگی آنها، می تواند نشانه های خوبی از شرایط صنعتی این جامعه بدست دهد.
• حجم خودروها، نشانه هایی از فشردگی ترافیک، آلودگی هوا، میزان مصرف سوخت و مواردی از این قبیل را ارائه می دهد.
• وضعیت آبادانی میدان، چمن کاری ها، نورپردازی و نظافت آن، اطلاعات خوبی را درباره کیفیت مدیریت شهری در این جامعه فراهم می سازد.
• نام میدان نیز احتمالا می تواند نشانه ها و سرنخ های با ارزشی را از پیشینه تاریخی، گرایشات فرهنگی و حساسیت های سیاسی جامعه ارائه دهد.
• تابلوهای تبلیغات فرهنگی، دیوار نوشته ها، تندیس ها و نشانه هایی از این قبیل نیز حاوی اطلاعات و سرنخ های خوبی درباره فضای رسمی فرهنگی جامعه است.
• همچنین تابلوهای تبلیغات تجاری، اطلاعات مناسبی درباره نظام اقتصادی موجود و فضای رقابتی یا انحصاری آن را ارائه می دهد.
• تعاملات ساده شهروندان، اشاره های خوبی درباره وضعیت روابط بین فردی جامعه، میزان شادابی یا افسردگی، میزان تحمل و توجه به دیگران یا سطح پرخاشگری آنان را نشان می دهد.
• ...
خبرنگاری که سرگرم مشاهده تحولات این صحنه است، اولا می تواند نشانه های مختلف مورد مشاهده را دسته بندی کند: برای مثال نوع پوشش و لباس شهروندان، خود به عنوان یک نشانه بسیار معنی دار تلقی می شود که می تواند همچنین عضوی از نظام نشانه شناختی فرهنگ و آداب و رسوم ملی آن جامعه به حساب آید. حال چنانچه خبرنگار، علاقمند به تکمیل اطلاعات خود در این زمینه باشد، طبیعی است که در همین صحنه به دنبال شواهد دیگری برآید که به فرهنگ عمومی این مردم بازمی گردد.
پس از آن، نشانه های مختلف را به شکل معنی داری سازماندهی می کند و نهایتا به جمع بندی ها و نتایجی هرچند اولیه دست می یابد که دستمایه اصلی گزارش های خبرنگاران هستند.
به هر میزان که بتوانیم با تمرین، مطالعه و آموزش، توانایی های نشانه شناسی خود را پویاتر سازیم، به همان میزان نیز خبرنگار موفق تر و مسلط تری خواهیم بود. یک خبرنگار حرفه ای قادر است از مشاهدات بدیهی، در دسترس و ساده اطراف خود به سوالات تازه ای برسد و نهایتا اطلاعات و جمع بندی های با ارزشی را کسب نماید.
خبرنگاری که قادر به مشاهده درست بدیهی های محیط خود نباشد، قادر به طرح سوال و روشن سازی ابهامات و نارسایی ها نیز نخواهد بود.